Atlas'ta ara

JavaScript kapalıysa tüm dizin aşağıdadır.

• Sahne BAŞLANGIÇTA: İlk Stromatolitler — 3,46 milyar
• Sahne İLK FOSİLLER: Apex Chert Mikropları — 3,46 milyar
• Sahne KARTOPU DÜNYA — 640 milyon yıl
• Sahne EDIACARA (Mistaken Point): İlk Karmaşık Canlılar — 575 milyon yıl
• Sahne EDIACARA TEPELERİ ve NAMİBYA — 545 myö
• Sahne İLK KABUKLULAR: Cloudina ve Namacalathus — 548 milyon yıl
• Sahne CHENGJIANG: Silahlanma Yarışı Başlıyor — 520 milyon yıl
• Sahne BURGESS SHALE: Kambriyen'in Hazinesi — 510 milyon yıl
• Sahne ORDOVİSİYEN RESİFLERİ — 461 milyon yıl
• Sahne ÇENESİZ BALIKLARIN YÜKSELİŞİ — 455 milyon yıl
• Sahne SOOM SHALE: Dev Konodontlar — 450 milyon yıl
• Sahne DENİZ AKREPLERİ ve ÇENESİZ BALIKLAR — 430 milyon yıl
• Sahne RESİF YAŞAMI TOPARLANIYOR (Wren's Nest, Dudley) — 425 milyon yıl
• Sahne KARALAR YEŞERİYOR — 419 milyon yıl
• Sahne İLK TURBA BATAKLIĞI (Rhynie Chert) — 408 milyon yıl
• Sahne BALIK ÇENESİNİN EVRİMİ (Hunsrück Slate) — 407 milyon yıl
• Sahne GOGO: Devoniyen Resif Balıkları — 384 milyon yıl
• Sahne LOB YÜZGEÇLİLERİN YÜKSELİŞİ (Miguasha) — 380 milyon yıl
• Sahne TIKTAALIK: "Balıkayak" (Geçiş Fosili) — 380 milyon yıl
• Sahne DEVONİYEN'İN DEVİ: Dunkleosteus — 370 milyon yıl
• Sahne TETRAPODLAR KARAYA AYAK BASIYOR — 365 milyon yıl
• Sahne EN ESKİ KARA OMURGALILARI (Doğu Kirkton) — Erken Karbonifer
• Sahne BEAR GULCH: Kıkırdaklı Balık Cenneti — Karbonifer
• Sahne MAZON CREEK: Kömür Ormanı Bataklığı — 314 milyon yıl
• Sahne JOGGINS: İlk Sürüngenler — 314–313 milyon yıl
• Sahne KARBONİFER'DE ORMAN YANGINLARI (Joggins, devamı) — 314–313 myö
• Sahne TETRAPODLAR ÇEŞİTLENİYOR (Nyrany) — 310 myö
• Sahne GEÇ KARBONİFER BUZUL ÇAĞI (Karoo) — 320–300 myö
• Sahne KARALARA EGEMEN OLMA MÜCADELESİ (Texas Redbeds) — Erken Permiyen
• Sahne YAYLA YAŞAMI ve İLK İKİ AYAKLI (Bromacker) — 290 myö
• Sahne GONDWANA KÖMÜR ORMANLARI ve KITA KAYMASI (Avustralya) — Geç Permiyen
• Sahne MEMELİ ATALARININ YÜKSELİŞİ (Karoo, Geç Permiyen) — 260 myö
• Sahne RUSYA PERMİYENİ: İlk Otçul-Tabanlı Ekosistem — Geç Permiyen
• Sahne PERMİYEN SONU: "En Büyük Ölüm" — 252 milyon yıl
• Sahne YOK OLUŞ SONRASI (Erken Triyas, Rusya) — 250,5 milyon yıl
• Sahne TOPARLANMA YAVAŞ (Antarktika) — Erken Triyas
• Sahne ORTA TRİYAS DELTASI (Grès à Voltzia) — 242 milyon yıl
• Sahne DENİZ SÜRÜNGENLERİ ÇEŞİTLENİYOR (Monte San Giorgio) — 233 milyon yıl
• Sahne BÖCEKLER ve BİTKİLER ÇEŞİTLENİYOR (Fergana) — 228 milyon yıl
• Sahne DİNOZORLARIN ORTAYA ÇIKIŞI (Ischigualasto) — 227 milyon yıl
• Sahne ESKİ FAUNADAN DİNOZORLARA (Elgin) — Geç Triyas
• Sahne AŞAMALI GEÇİŞ (Hayden Quarry, Ghost Ranch çevresi) — 15–20 milyon yıl
• Sahne GHOST RANCH: Coelophysis Yığını — 213 milyon yıl
• Sahne JURA'NIN DENİZ DÜNYASI (Lyme Regis) — 195 milyon yıl
• Sahne MEMELİLER SUYA/HAVAYA UYUM SAĞLIYOR (Daohugou) — 171–164 milyon yıl
• Sahne YUMUŞAK BEDEN HAZİNESİ (La Voulte-sur-Rhône) — 163 milyon yıl
• Sahne İLK DEV DİNOZORLAR (Tendaguru) — 152 milyon yıl
• Sahne JURA ORMANINA KİM HÜKMETTİ? (Guimarota) — 152 milyon yıl
• Sahne İLK KUŞ: Archaeopteryx (Solnhofen) — 151 milyon yıl
• Sahne "GERÇEK JURASSIC PARK" (Morrison Formasyonu) — 155–148 milyon yıl
• Sahne IGUANODON SÜRÜLERİ (Bernissart) — 125 milyon yıl
• Sahne LIAONING: Tüylü Dinozorlar Devrimi — 125 milyon yıl
• Sahne KÜÇÜK MEMELİLERİN YÜKSELİŞİ (Khoovor) — 112 milyon yıl
• Sahne ÇİÇEKLİ BİTKİLER ve BÖCEKLER (Crato Formasyonu) — 112 milyon yıl
• Sahne SUBPOLAR KIŞLARININ DİNOZORLARI (Dinozor Körfezi) — 110 milyon yıl
• Sahne AVUSTRALYA'NIN KRETASE DİNOZORLARI — 105 milyon yıl
• Sahne GONDWANA'NIN DEV AVCILARI (Patagonya) — 95–90 milyon yıl
• Sahne SAUROPOD YUMURTALARI (Auca Mahuevo) — Geç Kretase
• Sahne GOBI: Velociraptor ve Oviraptor — 80 milyon yıl
• Sahne "KRETASE PARK" DİNOZORLARI (Dinosaur Provincial Park) — Geç Kretase
• Sahne MAASTRICHT CANAVARI: Mosasaurus — Geç Kretase
• Sahne CEHENNEM DERESİ: T. rex ve K-Pg Sınırı — 66 milyon yıl
• Sahne MEMELİLERİN YÜKSELİŞİ (Paleosen–Eosen) — 66–50 milyon yıl
• Sahne GREEN RIVER GÖLÜ: Eosen Bolluğu — 17 milyon yıl
• Sahne LONDRA KİLİ: Eosen Tropikleri — Erken Eosen
• Sahne MONTE BOLCA: Eosen Balıkları — 49 milyon yıl
• Sahne MESSEL: Eosen Hazinesi — 48 milyon yıl
• Sahne EN ESKİ ANTHROPOID AKRABALARIMIZ (Shanghuang) — 45 milyon yıl
• Sahne PRİMATLAR MISIR'DA YAYILIYOR (Fayum) — 34 milyon yıl
• Sahne ÇİÇEK ve BÖCEK BİRLİKTE EVRİMİ (Florissant) — 34 milyon yıl
• Sahne İLK SAVANA TOPLULUĞU (Shand Gol) — 30 milyon yıl
• Sahne MARSUPİYAL DÜNYASI (Riversleigh) — 23 milyon yıl
• Sahne İNSANSI MAYMUN EVRİMİNİN BAŞLARI (Rusinga) — 18 milyon yıl
• Sahne SIWALIK: Asya İnsansı Maymunları — 22–2 myö
• Sahne EN ESKİ İNSAN AKRABAMIZ: Sahelanthropus — 7 milyon yıl
• Sahne İKİ AYAK ÜZERİNDE YÜRÜME (Laetoli) — 3,6 milyon yıl
• Sahne "İNSANLIĞIN BEŞİĞİ" (Sterkfontein) — 2,8 milyon yıl
• Sahne ALETLER ve İNSAN (Olduvai) — 1,8 milyon yıl
• Sahne AVRUPA'NIN İLK İNSANLARI (Gran Dolina) — 780.000 yıl
• Sahne "ASYALI KÖKEN": Pekin İnsanı (Zhoukoudian) — 460.000–230.000 yıl
• Sahne İLK SANAT ÜRÜNÜ (Blombos) — 75.000 yıl
• Sahne NEANDERTALLERİN YAŞAMI (Forbes' Taşocağı) — 400.000–28.000 yıl
• Sahne İLK AVUSTRALYALILAR (Willandra/Mungo) — 40.000 yıl
• Sahne İLK AVUSTRALYALILAR: Mungo İnsanı (Willandra) — 43.000–41.000 yıl
• Sahne BUZUL ÇAĞI MEGAFAUNASI: "Dima" (Sibirya) — 40.000 yıl
• Sahne BUZUL ÇAĞI'NDA AMERİKA: Rancho La Brea — 40.000–9.000 yıl
• Sahne BUZUL ÇAĞI MAĞARA SANATI: Cosquer — 18.500 yıl
• Sahne YENİ BİR İNSAN TÜRÜ MÜ?: Homo floresiensis (Flores) — 18.000–15.000 yıl
• Sahne İLK AMERİKALILAR: Monte Verde — 14.500 yıl
• Sahne FOLSOM'UN BÜYÜK HAYVAN AVCILARI — 12.600 yıl
• Sahne MEGAFAUNANIN SONUNCUSU: Moa (Papatowai) — 700 yıl
• Sahne FİNAL: BÜYÜK KANYON — Taşa Yazılı Öykü — 1,8 milyar
• Saha Strelley Pool —
• Saha Flinders Range —
• Saha Mistaken Point —
• Saha Nama Group —
• Saha Chengjiang —
• Saha Trenton —
• Saha Sacabambilla —
• Saha Soom Shale —
• Saha Lesmahagow —
• Saha Wren's Nest —
• Saha Ludford Lane —
• Saha Rhynie Chert —
• Saha Hunsrück Slate —
• Saha Gogo —
• Saha Miguasha —
• Saha Ellesmere Adası —
• Saha Rocky River Vadisi (Cleveland Shale) —
• Saha Keyser Franz-Joseph Fiyordu —
• Saha Doğu Kirkton (East Kirkton) —
• Saha Bear Gulch —
• Saha Joggins —
• Saha Karoo Çanağı —
• Saha Texas Redbeds —
• Saha Bromacker —
• Saha Avustralya glossopterid ormanları —
• Saha Volga Havzası —
• Saha Putorana Platosu (Sibirya bazaltları) —
• Saha Moenkopi / Mese —
• Saha Graphite Peak —
• Saha Grès à Voltzia —
• Saha Fergana Vadisi —
• Saha Ay Vadisi (Ischigualasto) —
• Saha Hayden Taş Ocağı —
• Saha Ghost Ranch —
• Saha Lyme Regis —
• Saha Daohugou —
• Saha La Voulte-sur-Rhône —
• Saha Tendaguru —
• Saha Solnhofen / Guimarota —
• Saha Bernissart —
• Saha Liaoning Eyaleti —
• Saha Khoovor —
• Saha Crato Formasyonu (Araripe) —
• Saha Dinozor Koyu (Dinosaur Cove) —
• Saha Neuquén —
• Saha Ukhaa Tolgod —
• Saha Judith Irmağı / Dinosaur Provincial Park —
• Saha Maastricht (St. Pieter) —
• Saha Hell Creek (Cehennem Deresi) —
• Saha Crazy Mountain (Çılgın Dağı) —
• Saha Bighorn Çanağı —
• Saha Green River (Yeşil Irmak) —
• Saha Abbey Wood —
• Saha Monte Bolca —
• Saha Messel —
• Saha Shanghuang —
• Saha Fayum —
• Saha Florissant —
• Saha Shand Gol —
• Saha Riversleigh —
• Saha Rusinga Adası —
• Saha Siwalik Tepeleri —
• Saha Djurab Çölü —
• Saha Laetoli —
• Saha Sterkfontein —
• Saha Olduvai —
• Saha Gran Dolina (Atapuerca) —
• Saha Zhoukoudian —
• Saha Blombos Mağarası —
• Saha Forbes' Taş Ocağı —
• Saha Willandra Gölleri (Mungo) —
• Saha Magadan (Dima) —
• Saha Rancho La Brea —
• Saha Cosquer Mağarası —
• Saha Flores —
• Saha Monte Verde —
• Saha Folsom —
• Saha Papatowai —
• Saha Büyük Kanyon —
• Saha Burgess Shale — Orta Kambriyen
• Terim Klad — Bir ata + onun tüm soyunu içeren monofiletik grup.
• Terim Kladistik — Monofiletik kladlara dayanan filogenetik sınıflandırma yöntemi.
• Terim Monofiletik — Tek ortak atadan gelen, o atanın tüm soyunu içeren grup (kladistiğin temeli).
• Terim Polifiletik — Tek atadan gelmeyen yapay grup; kladistikte ayıklanır (örn. eski "Insectivora").
• Terim Filogeni — Soy hatlarının dallanan tarihsel şeması.
• Terim Türemiş özellik — Bir kladı tanımlayan, ortak atada doğmuş orijinal özellik.
• Terim İkincil uyarlanma — Asıl uyarlanmanın değişip yeni işlev kazanması (sınıflandırma hatalarına yol açabilir).
• Terim Moleküler saat — Genetik mesafe + değişim hızıyla evrimsel ayrım tarihini tahmin etme aracı.
• Terim Doğal seçilim — Çevreye en iyi uyanların hayatta kalıp çoğalması; kuşaklar boyu uyumu artıran süreç.
• Terim Uyarlanma — Canlıyı belirli ortam/yaşam tarzına daha uygun kılan biyolojik dönüşüm.
• Terim Daralan (yakınsak) evrim — Farklı grupların aynı baskı altında benzer yapılar geliştirmesi (pterozor/kuş/yarasa kanadı).
• Terim DNA — Kalıtsal bilgiyi taşıyan genetik malzeme; bölünmede kendini kopyalar.
• Terim Tür — Doğada çiftleşip verimli yavru verebilen canlı grubu (fosillerde anatomiyle tanımlanır).
• Terim Niş — Bir canlının ekosistemde kapladığı, beslenme/iklim/etkileşimle sınırlı yaşam alanı.
• Terim Yayılım (radyasyon) — Bir grubun hızla çeşitlenip çoğalması (genelde yok oluş sonrası).
• Terim Kitlesel yok oluş — Biyotanın büyük kısmının kısa sürede yok olması; Fanerozoyik'te beş büyük olay.
• Terim Metazoa — Doku/sinir sistemiyle örgütlü çokhücreli hayvan.
• Terim Eklembacaklı — Eklemli bacaklı, dış iskeletli; en kalabalık hayvan grubu (trilobit, böcek).
• Terim Yumuşakça — Manto dokulu, çoğu karbonat kabuklu metazoa (kabuklu, ahtapot, ammonit).
• Terim Kordalı / Omurgalı — Notokordlu hayvanlar → notokordun yerini omurganın aldığı grup.
• Terim Tetrapod — Lob yüzgeçten türeyen, parmaklı dört uzuvlu omurgalı (Geç Devoniyen).
• Terim Amniyot — Embriyoyu saran amniyon zarlı omurgalı (sürüngen, kuş, memeli).
• Terim Synapsid — Tek şakak açıklıklı amniyot : memeliye giden hat (pelycosaur, therapsid, memeli).
• Terim Diapsid / Archosaur — İki şakak açıklıklı sürüngenler → dinozor, kuş, timsah, pterozor.
• Terim Memeli — Sütle besleyen, sıcakkanlı, tüylü amniyot (Triyas).
• Terim Bryofit — Gerçek kök/yaprağı olmayan yosunlar (ilk kara bitkileri, Ordovisiyen).
• Terim Damarlı bitki — Lignin destekli iletim dokulu, güneşe doğru büyüyen kara bitkisi (Silüriyen).
• Terim Açıktohumlu — Tohumu kapalı tohumlukta olmayan bitki (ibreliler, sikad, ginkgo).
• Terim Kapalıtohumlu (Angiosperm) — Çiçekli bitkiler; tohum kapalı tohumlukta (Erken Kretase).
• Terim Gondvana / Lavrasya / Pangea — Güney / Kuzey süper kıtaları → birleşip Pangea (Permiyen–Jura).
• Terim Plaka tektoniği — Mantodaki akımlarla yerkabuğu plakalarının hareketi; okyanus/dağ oluşumu.
• Terim Tortul kaya / Tabaka / Stratigrafi — Tortuların sıkışmasıyla oluşan katmanlı kaya ve onun incelenmesi.
• Terim İz fosil — Ayak izi, oyuk, diş izi gibi canlının bıraktığı dolaylı fosil.
• Klad Yaşam — Ortak payda hücresel yapı; yaşam ~3,5 milyar yıl öncesine uzanır. Bilim ~2 milyon tür saptadı.
• Klad Bakteri (Öbakteri) — 10.000+ mikroskobik tür; olağanüstü metabolik çeşitlilik; çoğu fosil bırakmaz.
• Klad Siyanobakteriler — ~300 tür; fotosentezle oksijen üretip atmosferi dönüştürdü; stromatolitleri oluşturur.
• Klad Stromatolitler — Siyanobakteri matlarının oluşturduğu en eski yaşam izleri (yapı; klad değil).
• Klad Arkeler — ~400 tür; aşırı ortamlarda (sıcak/asitli/tuzlu) yaşar; iz fosil bırakmaz.
• Klad Ökaryotlar — Zarlı çekirdekli hücreler; modern üç domainden biri.
• Klad Kara bitkileri — ~270.000 yaşayan tür; ilk izler Ordovisiyen sporları; karaya geçiş ~450 milyon yıl önce.
• Klad Damarlı bitkiler — Damar + kök + lignin desteğiyle büyüyen bitkiler (kaynakta grup adı geçmez).
• Klad Rhyniophyta — İlk damarlı kara bitkileri (Cooksonia, Aglaophyton).
• Klad Kibrit otları — Kibrit otları; Devoniyen'de damarlı, Karbonifer'de 40 m'lik dev ağaçlar.
• Klad Atkuyrukları — Atkuyrukları (Calamites).
• Klad Eğreltiotları — Eğreltiotları.
• Klad Tohumlu bitkiler — Açıktohumlular + çiçekliler; tohumla üreme suya bağımlılığı azalttı.
• Klad Tohumlu eğrelti / erken açıktohumlular — Tohumlu eğrelti/erken açıktohumlular (Glossopteris, Cordaites).
• Klad Tohumlu eğreltiler — "Tohumlu eğreltiler".
• Klad Bennettitales — Mesozoyik sikad benzeri tohumlu bitkiler.
• Klad Açıktohumlular — Ginkgo, iğne yapraklılar/kozalaklılar ve sikadlar; fosil kayıtları Permiyen'e dek.
• Klad Ginkgolar — Ginkgo: tek yaşayan tür, "yaşayan fosil".
• Klad İğne yapraklılar / kozalaklılar — ~600 tür, 80 m'ye dek.
• Klad Sikadlar — Permiyen'de doğdu, Mesozoyik'te baskın.
• Klad Çiçekli bitkiler — ~233.000 tür; Kretase'de doğdu (~135 milyon yıl), Kenozoyik'te egemen; çiçek + meyve içinde tohum.
• Klad Hayvanlar âlemi — Süngerlerden insanlara tüm çokhücreli, bağımsız hareket edebilen ökaryotlar; protist → metazoa geçişi.
• Klad Ediacara canlıları — Geç Prekambriyen yumuşak bedenli ilk karmaşık canlılar (akrabalık belirsiz; kladogramı yok).
• Klad Süngerler — ~10.000 tür; en ilkel metazoalar; spikül + spongin iskelet; gerçek doku/organ yok; bugün parafiletik kabul edilir.
• Klad Arkeosiyatidler — Kambriyen'in ilk resif yapıcı süngerimsi canlıları.
• Klad Gerçek dokulu hayvanlar — Gerçek doku katmanlarına sahip hayvanlar.
• Klad Knidliler — Denizanaları, mercanlar, deniz anemonları; kökenleri Ediacara'ya uzanabilir; mercanlar Paleozoyik'ten beri resif yapıcı.
• Klad Taraklılar — ~100 tür; serbest yüzen deniz etoburları (mm–1 m); ilk olası fosil Devoniyen.
• Klad İki yanlı simetrililer — İkili simetri; embriyoda üç hücre katmanı (ektoderm, mezoderm, endoderm); fosil kaydı Erken Kambriyen.
• Klad Ağzı önce gelişenler — İlk açıklık (blastopor) ağız olur; yaşayan hayvanların çoğunluğu; sinir sistemi bağırsağın altında.
• Klad Lophotrochozoa — Ağız çevresinde lophophore ya da trochophore larvası; solucanlar, yumuşakçalar, dallıbacaklılar.
• Klad Halkalı solucanlar — ~14.000 tür; segmentli bedenler; deniz ve toprak; fosil kaydı Kambriyen.
• Klad Çok kıllı solucanlar — Çok kıllı halkalı solucanlar (Canadia). 07 takson: "birkaç".
• Klad Dallıbacaklılar — ~350 tür; çift kabuk ama etli pedisel ile yapışır; fosil kaydı Kambriyen başı, tabaka tarihlemesinde değerli.
• Klad Yumuşakçalar — 117.000+ tür, sekiz büyük grup; kaslı ayak + iç organ kütlesi + mantonun salgıladığı kabuk; radula.
• Klad Karındanbacaklılar — ~103.000 tür; en başarılı/çeşitli yumuşakça; sarmal kabuk; fosil kaydı Kambriyen sonu.
• Klad Kafadanbacaklılar — ~700 yaşayan tür (kalamar, ahtapot, mürekkepbalığı, nautilus); gelişmiş göz + öğrenme.
• Klad Çift kabuklular — Çift karbonat kabuk; başsız; süzerek beslenir; fosil kaydı bol.
• Klad Deri değiştirenler — Kitinli dış derisini (kütikül) periyodik olarak değiştiren hayvanlar; eklembacaklılar + solucanlar.
• Klad Priapulid solucanlar — Oyuk açan avcı solucanlar (Kambriyen).
• Klad Eklembacaklılar (geniş anlamda) — Kambriyen eklembacaklıları (Anomalocaris, Aysheaia) — 07'nin "Arthropoda (bazal)" satırı.
• Klad Eklembacaklılar — Sert, su geçirmez dış iskelet + çiftli eklemli bacaklar; birey/tür/biyokütlede tüm hayvanları geçer; fosil Kambriyen başı.
• Klad Trilobitler — Trilobitler; Paleozoyik denizlerinin simgesi.
• Klad Kelicerliler — Beden üç bölüm (prosoma/opisthosoma/kuyruk); örümcekgiller, akrepler, at nalı yengeçleri, öripteridler.
• Klad Örümceğimsiler — ~75.000 tür: örümcek, akrep, kene; ağırlıkla karasal; fosil kaydı Silüriyen.
• Klad Çokayaklılar — ~12.000 tür: çıyan + kırkayak; çok segment, her birinde bacak çifti; fosil kaydı Silüriyen.
• Klad "Uniramia" — Eski ad: çokayaklılar + bazı eklembacaklılar (Arthropleura); monofiletik değil.
• Klad Pancrustacea — Kabuklular + altıbacaklılar; Mandibulata: başa eklenmiş çene (mandibula).
• Klad Kabuklular — Yengeç, ıstakoz, karides, karebası; fosil kaydı Kambriyen başı; grup parafiletik çıkabiliyor.
• Klad Altıbacaklılar / böcekler — ~900.000 tür — yaşayan en kalabalık grup; üç çift bacak; uçuş ilk kez böceklerde; fosil Erken Devoniyen.
• Klad Ağzı sonra gelişenler — Blastoporda önce anüs, sonra ağız; derisidikenliler + kordalılar.
• Klad Derisidikenliler — ~6.000 tür: denizyıldızı, denizkestanesi, denizzambağı; beşli simetrili erişkin, ikili simetrili larva.
• Klad Yarıkordalılar — ~85 tür; palamut solucanı; üç bölümlü beden; fosil kaydı Kambriyen.
• Klad Graptolitler — Graptolitler; tabaka tarihlemesinde anahtar.
• Klad Kordalılar — ~52.000 tür; ortak özellik gelişimin bir evresindeki esnek sırt çubuğu (notokord).
• Klad Kafataslılar — Baş ucunda duyu organlarını saran beyin haznesi (kafatası); fosil kaydı Kambriyen.
• Klad Omurgalılar — Notokordun yerini alan omurga; 50.000+ tür; içkulakta yarım dairesel kanallar.
• Klad Çenesiz balıklar — Çenesiz balıklar (Birkenia, Drepanaspis); hagfish (~20 tür) + taşemenler (~40 tür); parafiletik.
• Klad Çeneliler — Solungaç kemerlerinden gelişen çene + içkulakta üçüncü yarım dairesel kanal.
• Klad Plakodermler — Zırhlı çeneli balıklar (placoderm Dunkleosteus); soyu tükenmiş.
• Klad Kıkırdaklı balıklar — Köpekbalığı, vatoz; ~850 tür; tümüyle kıkırdak iskelet.
• Klad Kemikli balıklar + tetrapodlar — Kıkırdaktan değişerek oluşan kemikli iç iskelet; hava kesesi → akciğer kökeni.
• Klad Işınsal yüzgeçliler — ~24.000 tür; dermal ışınlı yüzgeçler; "balık"ların büyük çoğunluğu; fosil kaydı Silüriyen.
• Klad Lob yüzgeçliler — ~26.000 tür; pelvik kemere bağlanan kaslı yüzgeçler → tetrapod uzvunun atası.
• Klad Sölekantlar — Uzun süre fosil sanıldı, 1938'de canlı bulundu → "yaşayan fosil"; 2 m'ye varan boy.
• Klad Akciğerli balıklar — Hem solungaç hem akciğer → kuruyan ırmak/göllerde yaşar; fosil kaydı dişleriyle tanınır.
• Klad Rhipidistia — Üç odacıklı kalp; içinde tetrapodomorf balıklar.
• Klad Tetrapodomorf balıklar — Tetrapodlarla ortak özellikler taşıyan lob yüzgeçliler (Eusthenopteron, Tiktaalik benzeri).
• Klad Dört uzuvlular — ~26.000 tür; uçlarında parmaklar olan dört uzuv; uzuvlar lob yüzgeçlerden türedi; fosil kaydı Devoniyen.
• Klad Temnospondyli — İlkel iri ikiyaşayışlılar (Eryops).
• Klad Lepospondyli — Küçük Paleozoyik amfibiyenleri (Diplocaulus).
• Klad İkiyaşayışlılar — ~5.000 tür; ince diş yapıları, kısa/yok kaburga; ilk fosiller Erken Triyas.
• Klad Amniyotlular — Embriyoyu saran sıvı dolu kese (amniyon) → karada üreme; şakak açıklığı sayısıyla iki kola ayrılır.
• Klad Sürüngenler + kuşlar — ~17.000 tür; Geç Karbonifer'de ortaya çıktı. 07 'Reptilia (bazal)': erken amniyotlar (Captorhinus, Diadectes).
• Klad İki şakak açıklıklılar — Gözün arkasında iki açıklık (Araeoscelis).
• Klad Kertenkeleler ve yılanlar — Kertenkeleler, yılanlar.
• Klad İktiyozorlar — Balık biçimli deniz sürüngenleri.
• Klad Plesiyozorlar — Uzun boyunlu deniz sürüngenleri.
• Klad Archosauromorpha — Antorbital pencere; "yöneten sürüngenler"; Geç Permiyen'de doğdu, Mesozoyik'in egemen kara hayvanları.
• Klad Arkozorlar — "Yöneten sürüngenler" (timsah + dinozor + kuş atası); kuş + timsah: dört odacıklı kalp.
• Klad Timsahlar ve akrabaları — Triyas'ta uzun bacaklı kara avcıları → yarı sucul timsahlar (23 yaşayan tür). 07: Crocodyliformes, 7 takson.
• Klad Pterozorlar — Uçan sürüngenler; kanat açıklığı 20–30 cm'den 10 m'ye; bazılarında tüy + içi delikli kemik.
• Klad Dinozorlar — İki kola ayrılır: Ornithischia ve Saurischia. 07 bazal: Dromomeron, Eucoelophysis.
• Klad Kuş kalçalı dinozorlar — Otçul; stegosaur, hadrosaur, boynuzlular.
• Klad Kertenkele kalçalı dinozorlar — Sauropodomorpha + Theropoda (Eoraptor).
• Klad Sauropodomorflar — Dev otçul sauropodlar (Diplodocus, Argentinosaurus).
• Klad Theropodlar — İki ayaklı etçil dinozorlar (T. rex, Velociraptor) + kuş ataları.
• Klad Kuşlar — Theropodların bir grubundan evrildi → kuşlar = yaşayan dinozorlar; K-Pg'yi atlatan tek dinozor kolu.
• Klad İlkel uçamayan kuşlar — İlkel uçamayan kuşlar (moa, kivi, emu).
• Klad Modern kuşlar — Modern kuşların büyük çoğunluğu.
• Klad Sinapsidler — Gözün arkasında tek şakak açıklığı (ilk Geç Karbonifer) → memelilere giden hat.
• Klad Terapsidler — Biarmosuchian, dinocephalian, gorgonopsian, dicynodont, theriodont; daha dik duruş + özelleşmiş dişler.
• Klad Sinodontlar — Permiyen sonu; gerçek memeliye en çok yaklaşan grup (ikincil damak, içkulağa kayan çene kemikleri).
• Klad Memeliler — Çene/diş özellikleriyle tanımlanır; ilk temsilciler (Morganucodon, Sinoconodon) Geç Triyas–Erken Jura.
• Klad Yumurtlayan memeliler — Ornitorenk + 2 ekidne cinsi; en erken ayrıldı. 07 takson: "1–2".
• Klad Theria — Yavruyu kabuksuz, canlı doğuran memeliler.
• Klad Keseliler — ~270 tür; erken doğum, yavru kesede büyür; çoğu Avustralya; fosil Erken Kretase (Sinodelphys).
• Klad Plasentalılar — Uzun gebelik; en eski tür Eomaia; üç kol: Xenarthra · Afrotheria · Boreoeutheria.
• Klad Xenarthra — ~80 tür: armadillolar, karıncayiyenler, tembelhayvanlar; Güney Amerika kökenli; fosil Paleosen. 07 takson "1–2".
• Klad Afrotheria — ~75 tür: filler, denizayıları, yerdomuzu, filfareleri, tenrekler; moleküler veriyle birleşen grup; Geç Kretase Afrika.
• Klad Filler — Filler ve soyu tükenmiş akrabaları.
• Klad Kuzey plasentalıları — Kuzey plasentalıları (üst grup).
• Klad Euarchontoglires — 1990'ların genetik sürprizi — primatlar, tavşanlar ve kemirgenler aynı büyük grupta.
• Klad Kemirgenler — ~2.000 tür; Paleosen'den beri en başarılı/çeşitli memeli kolu.
• Klad Euarchonta — Kolugolar (2 tür), ağaç fareleri (20 tür) ve primatlar; fosil kaydı Paleosen.
• Klad Primatlar — ~200 tür (insanlar hariç); geniş beyin, stereoskopik görme, karmaşık sosyal yaşam; fosil Paleosen.
• Klad Maymunlar + insansılar — Maymunlar + insansılar (Aegyptopithecus, Eosimias).
• Klad Eskidünya maymunları + insansılar — Aşağı bakan burun delikleri.
• Klad İnsansı maymunlar — Kuyruksuz insansı maymunlar; şebekler en erken ayrılan dal.
• Klad Büyük insansı maymunlar — Büyük insansı maymunlar + insan soyu (Australopithecus).
• Klad Homininae — Goriller ↔ Hominini.
• Klad Hominini — Şempanzeler ↔ insan soyu; ayrım ~7 milyon yıl önce (Sahelanthropus ile tutarlı).
• Klad Avustralopitekler — İnsan soyu içinde iki ayaklı erken hominin cinsi (07 Hominidae örneği).
• Klad İnsan soyu — İnsan soyu (Homo).
• Klad Modern insan — Modern insan, Hominin grubunun hayatta kalan biricik türüdür.
• Klad Laurasiatheria — Yaşayan plasentalı türlerin ~yarısı; kır faresinden mavi balinaya; Laurasia kökenli.
• Klad Yarasalar — ~1.000 tür; gerçek uçabilen tek memeli; fosil Eosen.
• Klad Tek toynaklılar — 18 tür: at, zebra, gergedan; geçmişte çok daha bol (Indricotherium).
• Klad Çift toynaklılar + balinalar — Moleküler veri balinaları su aygırına bağladı; geviş getirenler, domuzlar, develer, cetaceanlar.
• Klad Etçiller — ~280 tür: kedi, köpek, ayı; avı parçalayan köpek dişi (carnassial).
• Perde Yaşamın Şafağı — Sahneler 1–6
• Perde Kambriyen Patlaması — Sahneler 7–16
• Perde Karaya Çıkış — Sahneler 17–33
• Perde Sürüngenler ve Dinozorlar Çağı — Sahneler 34–64
• Perde Memeliler Çağı — Sahneler 65–73
• Perde İnsanın Yolculuğu — Sahneler 74–92