← Büyük ÖyküBölüm 18

Tür Dizini

Referans · Yaşamın Temel Grupları

Panoramik sahnelerdeki canlıları yerine oturtan sınıflandırma anahtarı: hangi canlı hangi gruba ait?

Videoyla başla 19 slaytı keşfet Derin okuma
Tür Dizini bölümünün açılış illüstrasyonu
Atlas durağı18
19görsel slayt
1videolu anlatım
6ana sahne

Bu durakta görselleri inceleyebilir, videoyla genel çerçeveyi kurabilir ve kaynaklı tam metne geçebilirsin.

İzleyerek keşfet

Videolu anlatım

Tür Dizini — Yaşamın Temel Grupları. Ayrıntıları görmek veya videoyu sessiz takip etmek için aşağıdaki kaynaklı metne geçebilirsin.

Tür Dizini — Yaşamın Temel GruplarıMetinle takip et →

Kaynaklı anlatı

Derin okuma

Görsel yolculuğun arkasındaki sahne açıklamaları, fosil kanıtları ve bilimsel ayrıntılar.

Tür Dizini nedir? Kitabın sonundaki bu bölüm (s.326–359) alfabetik bir tür/takson dizinidir: panoramik resimlerde geçen her cins → ait olduğu büyük canlı grubu → sayfa numarası. (Örn. "Allosaurus — Theropoda — 146-147".) Yani Saha Adları Dizini gibi bir referans listesidir; tek tek slayt yapılmaz.

Bunun yerine bu dosya, dizindeki kontrollü grup sözlüğünü çıkarır: her büyük grup, dizinde kaç taksonla temsil edildiği (≈ kitabın o gruba ayırdığı görsel ağırlık), tek satır tanım ve ait olduğu kladogram batch'i ([[05a-Yasam-Agaclari]] / [[05b-Yasam-Agaclari]]). Bu tablo, panoramik resimlerde "bu canlı nereye ait?" sorusunun navigasyon haritasıdır.

Slayt — Tür Dizini: çerçeve

  • Bugün yeryüzünde tahminen 10 milyon canlı türü var; yalnızca beşte biri tanımlandı.
  • Tarih boyunca milyonlarca tür yaşadı ve yok oldu; yaşayan + soyu tükenmiş canlıların çoğu birkaç düzine büyük grupta toplanır.
  • Bu dizin, kitabın panoramik sahnelerindeki türleri listeler ve her birini temel canlı gruplarındaki yerine oturtur.
  • Not: Dizindeki grup adları (Theropoda, Laurasiatheria, Angiospermae...) doğrudan [[05a-Yasam-Agaclari]] ve [[05b-Yasam-Agaclari]] kladogramlarının dallarıdır.
  • [Kaynak: s.325]

BÖLÜM A — Dizindeki en kalabalık 12 grup (kitabın görsel vurgusu)

Takson sayısı = dizinde o gruba ait kaç farklı cins/tür geçtiği. Yüksek sayı = kitabın o gruba çok sayfa/sahne ayırdığı anlamına gelir.

Sıra Grup ~Takson Ne içerir
1 Laurasiatheria ~98 Plasentalı memelilerin yarısı: etçiller, toynaklılar, yarasalar, balinalar
2 Hexapoda (böcekler) ~51 Altıbacaklılar; yaşamın en kalabalık dalı
3 Ornithischia ~25 "Kuş kalçalı" otçul dinozorlar (stegosaur, hadrosaur, boynuzlular)
4 Actinopterygii ~25 Işınsal yüzgeçli kemikli balıklar
5 Angiospermae 24 Çiçekli (kapalıtohumlu) bitkiler
6 Mollusca 24 Yumuşakçalar (ammonit, kabuklular, kafadanbacaklılar)
7 Neognathae ~27 Modern kuşların büyük çoğunluğu
8 Theropoda 22 İki ayaklı etçil dinozorlar (+kuş ataları)
9 Chelicerata 22 Örümcekgiller, akrepler, at nalı yengeçleri
10 Marsupialia 16 Keseli memeliler
11 Mammalia (bazal) 16 Erken/Mesozoyik memelileri (Theria altı gruplarına girmeyenler)
12 Chondrichthyes 14 Kıkırdaklı balıklar (köpekbalığı, vatoz)
  • Yorum: Liste, Atlas'ın memeliler + dinozorlar + böcekler + çiçekli bitkilere ağırlık verdiğini gösterir — yani "Yaşamın Öyküsü"nün en görsel sahneleri.
  • [Kaynak: s.326–359 (dizin sayımı)]

BÖLÜM B — İlkel yaşam ve bitkiler

Grup ~Takson Tek satır tanım Kladogram
Stromatolites 2 Siyanobakteri matlarının oluşturduğu en eski yaşam izleri [[05a-Yasam-Agaclari]]
"Ediacara" birçok Geç Prekambriyen yumuşak bedenli ilk karmaşık canlılar —
Archaeocyathida 3 Kambriyen'in ilk resif yapıcı süngerimsi canlıları —
Porifera 5 Süngerler; en ilkel metazoa [[05b-Yasam-Agaclari]]
Rhyniophyta 6 İlk damarlı kara bitkileri (Cooksonia, Aglaophyton) [[05a-Yasam-Agaclari]]
Lycopsida 6 Kibrit otları; Karbonifer'in dev ağaçları [[05a-Yasam-Agaclari]]
Sphenopsida 5 Atkuyrukları (Calamites) [[05a-Yasam-Agaclari]]
Filicopsida 8 Eğreltiotları [[05a-Yasam-Agaclari]]
Gymnospermopsida 11 Tohumlu eğrelti/erken açıktohumlular (Glossopteris, Cordaites) [[05a-Yasam-Agaclari]]
Pteridospermales 2 "Tohumlu eğreltiler" [[05a-Yasam-Agaclari]]
Coniferopsida ~11 İğne yapraklılar / kozalaklılar [[05a-Yasam-Agaclari]]
Cycadophyta 2 Sikadlar [[05a-Yasam-Agaclari]]
Bennettitales 2 Mesozoyik sikad benzeri tohumlu bitkiler —
Ginkgoales 3 Ginkgo ve fosil akrabaları [[05a-Yasam-Agaclari]]
Angiospermae 24 Çiçekli bitkiler [[05a-Yasam-Agaclari]]

BÖLÜM C — Omurgasızlar

Grup ~Takson Tek satır tanım Kladogram
Cnidaria 9 Knidliler: mercanlar, denizanaları [[05b-Yasam-Agaclari]]
Ctenophora 1 Taraklılar [[05b-Yasam-Agaclari]]
Priapulida 2 Oyuk açan avcı solucanlar (Kambriyen) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Polychaeta birkaç Çok kıllı halkalı solucanlar (Canadia) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Brachiopoda 8 Dallıbacaklılar; çift kabuklu, pediselli [[05b-Yasam-Agaclari]]
Mollusca 24 Yumuşakçalar (ammonit, bivalv, kafadanbacaklı) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Arthropoda (bazal) 7 Kambriyen eklembacaklıları (Anomalocaris, Aysheaia) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Trilobita 8 Trilobitler; Paleozoyik denizlerinin simgesi [[05b-Yasam-Agaclari]]
Chelicerata 22 Örümcekgiller, akrepler, at nalı yengeçleri, öripteridler [[05b-Yasam-Agaclari]]
Uniramia 8 Eski ad: çokayaklılar + bazı eklembacaklılar (Arthropleura) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Crustacea 12 Kabuklular (karides, yengeç vb.) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Hexapoda 51 Böcekler; yaşamın en kalabalık dalı [[05b-Yasam-Agaclari]]
Echinodermata 11 Derisidikenliler (denizyıldızı, krinoid) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Graptolithina 1 Graptolitler; tabaka tarihlemesinde anahtar —
Chordata (bazal) 2 İlkel kordalılar (Pikaia) [[05b-Yasam-Agaclari]]

BÖLÜM D — Balıklar ve ilk tetrapodlar

Grup ~Takson Tek satır tanım Kladogram
"Agnatha" birçok Çenesiz balıklar (Birkenia, Drepanaspis) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Gnathostomes 7 Çeneli omurgalılar (placoderm Dunkleosteus dahil) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Chondrichthyes 14 Kıkırdaklı balıklar (köpekbalığı, vatoz) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Actinopterygii ~25 Işınsal yüzgeçli kemikli balıklar [[05b-Yasam-Agaclari]]
Sarcopterygii 12 Lob yüzgeçliler (Eusthenopteron, sölekant, akciğerli balık) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Tetrapoda (bazal) 3 İlk dört uzuvlular (Acanthostega, Baphetes) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Temnospondyli 8 İlkel iri ikiyaşayışlılar (Eryops) —
Lepospondyli 6 Küçük Paleozoyik amfibiyenleri (Diplocaulus) —
Lissamphibia 7 Modern ikiyaşayışlılar (kurbağa, semender) [[05b-Yasam-Agaclari]]

BÖLÜM E — Sürüngenler, dinozorlar, kuşlar (diapsidler)

Grup ~Takson Tek satır tanım Kladogram
"Reptilia" (bazal) birçok Erken amniyotlar (Captorhinus, Diadectes) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Diapsida 5 İki şakak açıklıklı sürüngenler (Araeoscelis) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Lepidosauria 11 Kertenkeleler, yılanlar [[05b-Yasam-Agaclari]]
Ichthyosauria 5 Balık biçimli deniz sürüngenleri —
Plesiosauria 3 Uzun boyunlu deniz sürüngenleri —
Archosauria 14 "Yöneten sürüngenler" (timsah+dinozor+kuş atası) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Crocodyliformes 7 Timsah ve akrabaları [[05b-Yasam-Agaclari]]
Pterosauria 9 Uçan sürüngenler (pterozorlar) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Dinosauria (bazal) 2 İlk dinozorlar (Dromomeron, Eucoelophysis) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Saurischia 2 "Kertenkele kalçalı" dinozorlar (Eoraptor) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Theropoda 22 İki ayaklı etçil dinozorlar (T. rex, Velociraptor) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Sauropodomorpha 7 Dev otçul sauropodlar (Diplodocus, Argentinosaurus) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Ornithischia ~25 "Kuş kalçalı" otçul dinozorlar [[05b-Yasam-Agaclari]]
Avialae 3 İlk kuşlar (Archaeopteryx, Confuciusornis) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Palaeognathae 2 İlkel uçamayan kuşlar (moa, kivi, emu) —
Neognathae ~27 Modern kuşların büyük çoğunluğu —

BÖLÜM F — Memeliye giden hat ve memeliler (synapsidler)

Grup ~Takson Tek satır tanım Kladogram
Synapsida 4 Tek şakak açıklıklı amniyotlar (Dimetrodon, Edaphosaurus) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Therapsida 5 Gelişmiş synapsidler (Dicynodon) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Cynodontia 6 Memeliye en yakın synapsidler (Cynognathus) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Mammalia (bazal) 16 Erken/Mesozoyik memelileri (Castorocauda, Fruitafossor) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Monotremata 1–2 Yumurtlayan memeliler (Bishops) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Marsupialia 16 Keseliler [[05b-Yasam-Agaclari]]
Eutheria (bazal) 3 İlk plasentalılar (Eomaia, Cimolestes) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Xenarthra 1–2 Armadillo/tembelhayvan/karıncayiyen [[05b-Yasam-Agaclari]]
Afrotheria 14 Fil/denizayısı/yerdomuzu kökü (Arsinoitherium, Deinotherium) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Boreoeutheria 9 Kuzey plasentalıları (üst grup) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Euarchontoglires 7 Kemirgen+tavşan+primat üst grubu [[05b-Yasam-Agaclari]]
Primates 5 Lemur/loris/tarsier dahil primatlar [[05b-Yasam-Agaclari]]
Anthropoidea ~8 Maymunlar + insansılar (Aegyptopithecus, Eosimias) [[05b-Yasam-Agaclari]]
Hominidae 11 Büyük insansı maymunlar + insan soyu (Australopithecus) [[05b-Yasam-Agaclari]]

Tür Dizini sonu (s.324–359). Bu, dizinin grup anahtarıdır; alfabetik tam liste kitabın kendisinde referans olarak kalır. Sıradaki: Saha Adları Dizini → ana tablo (s.296–323), ardından Sözlük + Zaman Çizelgesi (s.360–374) ile tüm kitap kapanır.