Hayvanlar Âlemi

Bu batch hayvanlar âleminin (Metazoa) akrabalık ağacını anlatır: süngerlerden insanlara. Her slayt bir kladı, onu tanımlayan türeyen özelliği, yaşayan tür sayısını ve fosil kaydının başlangıcını verir. [Kaynak: s.N]. Yalnızca kaynaktaki bilgi.

Slayt — METAZOA: Hayvanlar âlemi (giriş)

• Metazoa = süngerlerden insanlara tüm çokhücreli, bağımsız hareket edebilen ökaryotlar; işbirliği içindeki çok sayıda hücreden oluşan bedenleri belirli boyuta kadar büyür.
• Tanım: beden yapıları büyüdükçe ortaya çıkan, kimileri sonradan başkalaşım (biçim değişimi) geçiren ökaryotlar.
• Evrimde "basamak atlama" niteliğindeki en çarpıcı geçişlerden biri: tekhücreli (protist) → çokhücreli (metazoa).
• Açık sorular: sıvı dolu beden boşluğu sölom tek seferde mi, art arda iki kez mi evrildi? (Hem protostom hem deuterostomda görülür.)
• Anahtar terim: Türeyen özellik — bir kladı tanımlayan paylaşılan yenilik.
• [Kaynak: s.258]

Slayt — Süngerler (Porifera) ve Placozoa

• Süngerler: ~10.000 tür; en ilkel metazoalar; silis ya da kalsiyum karbonat iğnelerden (spikül) ve spongin proteininden iskelet. Gerçek doku/organları yoktur; su, yaka hücrelerinin (kamçı) hareketiyle süzülür.
• Eskiden tek doğal grup sanılırdı; bugün parafiletik kabul edilir (farklı atalardan).
• Fosil kaydı Kambriyen'e dek; bazı silisli süngerler kıta sahanlığının görece sığ sularından derin sulara dek yayılır.
• Placozoa: 1 mm'lik, birkaç yüz hücreli, disk şeklinde en basit metazoa; 1 türü bilinir (akvaryumda şans eseri bulundu); fosil kaydı yok.
• [Görsel: sünger spikülleri; Trichoplax] · [Kaynak: s.258]

Slayt — Eumetazoa: Cnidaria (knidliler) ve Ctenophora

• Eumetazoa: gerçek doku katmanlarına sahip hayvanlar.
• Cnidaria (~9.000 tür): denizanaları, mercanlar, deniz anemonları; kökenleri Geç Prekambriyen Ediacara'ya uzanabilir ama yumuşak beden → az fosil. İstisna: karbonat iskeletli mercanlar — Paleozoyik'ten beri tropik resif/biyoçeşitlilik merkezleri.
• Ctenophora (taraklılar): ~100 tür; serbest yüzen deniz etoburları (mm–1 m); kas hücreleri onları üç katmanlı (triploblastik) hayvanlara yaklaştırır; ilk olası fosil Devoniyen.
• Myxozoa: moleküler analizle metazoa çıkan, knidlilerle ilişkili mikroskobik parazitler; fosil yok.
• [Görsel: denizanası; mercan resifi] · [Kaynak: s.259]

Slayt — Bilateria ve iki büyük dal

• Bilateria (ikili/çift yanlı simetri): ~58.000+ tür; fosil kaydı Erken Kambriyen. Embriyoda üç hücre katmanı: ektoderm (yüzey/sinir), mezoderm (kas/iskelet/böbrek), endoderm (sindirim).
• İki büyük kol embriyo gelişimine göre ayrılır:
  • Protostomia ("önce ağız"): ilk açıklık (blastopor) ağız olur. Omurgasızların çoğu.
  • Deuterostomia ("sonra ağız"): ilk açıklık anüs olur, ağız sonra gelişir. Derisidikenliler + kordalılar/omurgalılar.
• [Görsel: protostom/deuterostom embriyo şeması] · [Kaynak: s.259]

Slayt — PROTOSTOMIA ve iki dalı

• Protostomia: yaşayan hayvanların çoğunluğu; mikroskobik tekerlekli hayvanlardan dev mürekkepbalığına. Sinir sistemi bağırsağın altında uzanır. Çoğu omurgasız.
• Fosil kaydı en az Kambriyen başı; "moleküler saat" ~800 milyon yıl öncesine işaret eder.
• İki temel grup:
  • Lophotrochozoa: ağız çevresinde dokungaç halkası (lophophore) ya da trochophore larvası; solucanlar, yumuşakçalar, dallıbacaklılar.
  • Ecdysozoa: kitinli dış derisini (kütikül) periyodik olarak değiştiren (deri atan) hayvanlar; eklembacaklılar + solucanlar.
• [Kaynak: s.260–261]

Slayt — Lophotrochozoa: solucanlar ve dallıbacaklılar

• Halkalı solucanlar (Annelida): ~14.000 tür; segmentli bedenler; deniz ve toprak (toprak solucanı); fosil kaydı Kambriyen.
• Yassı solucanlar (Platyhelminthes): çok çeşitli, çoğu parazit; solunum/dolaşım sistemi yok.
• Rotatorlar (tekerlekli hayvanlar): ~1.800 tür; <2 mm; tatlı su ekosistemlerinin önemli bileşeni; kurumaya dirençli.
• Brachiopoda (dallıbacaklılar): ~350 tür; istiridye benzeri çift kabuk ama etli bir pediselle yüzeye yapışır; fosil kaydı Kambriyen başı, tabaka tarihlemesinde çok değerli.
• [Görsel: brachiopod; toprak solucanı] · [Kaynak: s.260–261]

Slayt — MOLLUSCA (yumuşakçalar)

• 117.000+ tür, sekiz büyük gruba ayrılır; mm'lik solucansılardan 10+ m dev mürekkepbalığına.
• Temel beden planı: kaslı bir ayak + iç organ kütlesi + mantonun salgıladığı kalsiyum karbonat kabuk; dilcik benzeri radula ile beslenme.
• Kökeni Geç Prekambriyen'e uzanır; fosil kaydı Kambriyen başı (küçük konik kabuklarla).
• Eumollusca → Conchifera: larva kabuğu taşıyanlar. Visceroconcha (karından/kafadanbacaklılar — baş kabuktan çıkar) ↔ Loboconcha (çift kabuklular + scaphopodlar).
• [Görsel: yumuşakça beden planı] · [Kaynak: s.262–263]

Slayt — Yumuşakça grupları (gastropod · bivalv · kafadanbacaklı)

• Karındanbacaklılar (Gastropoda): ~103.000 tür; en başarılı/çeşitli yumuşakça; sarmal kabuk; deniz–tatlı su–kara; fosil kaydı Kambriyen sonu.
• Çift kabuklular (Bivalvia): çift karbonat kabuk; başsız; süzerek beslenir; fosil kaydı bol.
• Kafadanbacaklılar (Cephalopoda): ~700 yaşayan tür (kalamar, ahtapot, mürekkepbalığı, nautilus); gelişmiş göz + öğrenme; dokunaçlar. Geçmişte nautiluidler ve ammonoidler çok daha bol.
• Ammonitler hızlı evrimleştiği için biyobölge/tabaka tarihlemesinde anahtar (A. Oppel, Jura, 19. yy).
• [Görsel: nautilus; ammonit] · [Kaynak: s.262–263]

Slayt — EUARTHROPODA (eklembacaklılar): yaşamın en kalabalık dalı

• Birey sayısı, tür sayısı, çeşitlilik ve biyokütle bakımından diğer tüm hayvanları açık ara geçer; ekosistem için yaşamsal.
• Türeyen özellik: sert, su geçirmez dış iskelet + çiftli eklemli bacaklar. Bu "ön uyum", Ordovisiyen'de karanın istilasını mümkün kıldı.
• Denizel köken, fosil kaydı Kambriyen başı; bazı soyu tükenmiş grupların belirsizliği → tek atadan gelmeme (monofiletik olmama) olasılığı.
• Üç ana hat: Chelicerata · Myriapoda (çokayaklılar) · Pancrustacea (kabuklular + altıbacaklılar).
• [Görsel: trilobit; böcek] · [Kaynak: s.264–265]

Slayt — Chelicerata ve Myriapoda

• Chelicerata: beden üç bölüm (prosoma/opisthosoma/kuyruk).
  • Arachnida (~75.000 tür): örümcek, akrep, kene, uyuzböceği; ağırlıkla karasal; solunum trake/akciğer; fosil kaydı Silüriyen.
  • Merostomata: yalnızca 5 yaşayan at nalı yengeci türü (fosil Orta Kambriyen); soyu tükenmiş öripteridler (2 m'ye varan "deniz akrepleri", Ordovisiyen–Permiyen).
  • Deniz örümcekleri (Pycnogonida): ~1.000 etçil tür; avından doku emen hortum.
• Myriapoda (çokayaklılar, ~12.000 tür): çıyan + kırkayak; çok sayıda beden segmenti, her birinde bacak çiftleri; karasal çökelciller; fosil kaydı Silüriyen.
• [Görsel: at nalı yengeci; kırkayak] · [Kaynak: s.264–265]

Slayt — Pancrustacea: kabuklular ve böcekler

• Mandibulata: beslenme için başa eklenmiş çene kemikleri (mandibula).
• Crustacea (kabuklular): çok çeşitli beden planları; yengeç, ıstakoz, karides (decapod), karebası, tespihböceği; fosil kaydı Kambriyen başı (denizde çeşitlendi). Grup parafiletik çıkabiliyor.
• Hexapoda / böcekler: ~900.000 tür — yaşayan en kalabalık grup; üç çift yürüme bacağı; mm'den 20 cm kanat açıklığına; uçuş ilk kez böceklerde evrildi (en eski uçan fosiller Karbonifer yusufçuk benzerleri). Fosil kaydı Erken Devoniyen.
• Bilimsel önem: Uçmak böceklere eşsiz yayılım avantajı verdi; sayı ve çok yönlülükte hâlâ en başarılı uçucular.
• [Görsel: kınkanatlı (kelebek/böcek); karides] · [Kaynak: s.264–265]

Slayt — DEUTEROSTOMIA: omurgalılara giden kol

• Deuterostomia: embriyoda blastoporda önce anüs, sonra ağız; sinir sistemi+üstderi ektodermden. Protostom/deuterostom ayrımı ilk kez 19. yy embriyolojisiyle anlaşıldı.
• Derisidikenliler (Echinodermata, ~6.000 tür): denizyıldızı, yılanyıldızı, denizkestanesi, denizzambağı, denizhıyarı; beşli (radyal) simetrili erişkin ama ikili simetrili larva → deuterostom bağlantısı. Karbonat plak/iğne iskeleti → iyi fosil kaydı (Erken Paleozoyik).
• Hemichordata (deniz yarıkordalıları, ~85 tür): palamut solucanı; üç bölümlü beden; fosil kaydı Kambriyen, tabaka tarihlemesinde kullanışlı.
• Urochordata (tunikatlar, ~1.300 tür): denizfıskıyesi; larvada notokord + kuyruk, erişkinde yitirilir → kordalı bağlantısının ipucu.
• [Görsel: denizyıldızı; denizfıskıyesi larvası] · [Kaynak: s.266]

Slayt — CHORDATA → CRANIATA → VERTEBRATA

• Chordata (kordalılar, ~52.000 tür): ortak özellik gelişimin bir evresinde görülen esnek sırt çubuğu (notokord).
  • Sefalokordatlar (amfioksus): sığ kumda süzerek beslenen ilkel kordalılar; Kanada Kambriyen'indeki Pikaia olası bir başkordat.
• Craniata: baş ucunda duyu organlarını saran beyin haznesi (kafatası); fosil kaydı Kambriyen.
• Vertebrata: notokordun yerini alan omurga; 50.000+ tür; içkulakta yarım dairesel kanallar.
  • Çenesiz: hagfish (20 tür) ve taşemenler/lamprey (40 tür, parazit, törpü ağız).
• [Görsel: amfioksus; lamprey] · [Kaynak: s.266–267]

Slayt — GNATHOSTOMATA: çenenin doğuşu

• Gnathostomata (gerçekçeneliler): en öndeki solungaç kemerlerinden gelişen, ısırmaya yarayan çene + içkulakta üçüncü yarım dairesel kanal.
• Geç Ordovisiyen'de ortaya çıkan, soyu tükenmiş dikenli yüzgeçliler (acanthodianlar) çene evriminde bir alt basamak.
• İki büyük kol:
  • Chondrichthyes (kıkırdaklı balıklar): köpekbalığı, vatoz; ~850 tür; tümüyle kıkırdak iskelet; fosil kaydı Kambriyen (diş plakalarıyla).
  • Osteichthyes (kemikli balıklar + tetrapodlar): kemikli iç iskelet.
• Anahtar terim: "Pisces/balık" (Linneci sınıf) monofiletik değil — kladistikçe terk edilmiştir.
• [Görsel: acanthodian; köpekbalığı] · [Kaynak: s.267]

Slayt — OSTEICHTHYES ve iki kemikli balık kolu

• Osteichthyes: kıkırdaktan değişerek oluşan kemikli iç iskelet; iki kemik tipi (endokondral + dermal plakalar). Hava keseleri/yüzme kesesi → akciğer kökeni: az oksijenli tropik tatlı suda hayatta kalmayı sağladı (Devoniyen).
• Actinopterygii (ışınsal yüzgeçliler, ~24.000 tür): dermal ışınlarla desteklenen yüzgeçler; "balık"ların büyük çoğunluğu; ağır kemikli ilkel formlardan günümüzün ince yapılı turna balıklarına. Fosil kaydı Silüriyen.
• Sarcopterygii (lob yüzgeçliler, ~26.000 tür): dar tabanla pelvik kemere bağlanan kaslı yüzgeçler → tetrapod uzvunun atası.
• [Görsel: maymunbalığı; Eusthenopteron] · [Kaynak: s.268–269]

Slayt — Sarcopterygii: sölekant, akciğerli balık, Tetrapoda'ya geçiş

• Sölekant (Coelacanth): Gondvana'dan kalan son temsilci; uzun süre fosil sanıldı, 1938'de canlı bulundu → "yaşayan fosil"; 2 m'ye varan boy.
• Akciğerli balıklar (Dipnoi): hem solungaç hem akciğer → kuruyan ırmak/göllerde yaşar; fosil kaydı dişleriyle tanınır.
• Rhipidistia: üç odacıklı kalp; içinde tetrapodomorf balıklar (örn. Eusthenopteron, Tiktaalik benzeri) — tetrapodlarla ortak özellikler taşıyan lob yüzgeçliler.
• Darwin & tetrapodlar: İnsan eli, köstebek pençesi, at bacağı, yarasa kanadı — hepsi aynı şablonun homoloğu (Türlerin Kökeni'nde Darwin'in vurguladığı örnek).
• [Görsel: sölekant; Eusthenopteron yüzgeci] · [Kaynak: s.268–269]

Slayt — TETRAPODA: dört uzvun karaya çıkışı

• Tetrapoda (~26.000 tür): kurbağa/semenderden memeliye, kaplumbağadan kuşa; ayırt edici özellik uçlarında parmaklar olan dört uzuv (bazı gruplarda sonradan güdükleşti: yılanlar, kör kertenkeleler, balinalar).
• Uzuvlar sarcopterygian lob yüzgeçlerinden türedi; fosil kaydı Devoniyen. Bir kuş/yarasa kanadı, fok yüzgeci, şempanze kolu hep türdeş (homolog).
• Diğer gelişmeler: kafadan ayrılan göğüs kemeri + boyun omuru; çene kemiği hyomandibular → içkulak üzengi kemiği.
• İki büyük dal: Lissamphibia (ikiyaşayışlılar) ↔ Amniota.
• [Görsel: Tetrapoda kladogramı; ilk tetrapod uzvu] · [Kaynak: s.270]

Slayt — Lissamphibia (ikiyaşayışlılar)

• Lissamphibia (~5.000 tür): ince diş yapıları, kısa/yok kaburga, özgün göz kası; ilk fosiller Erken Triyas.
• Kurbağalar (Anura, ~4.300 tür): en başarılı kol; sıçramaya uyarlı pelvis/kalça; Jura'dan beri geniş habitat çeşitliliği.
• Semenderler (Caudata, ~400 tür): kertenkele benzeri, ~2 m'ye dek (dev semender); üremede suya bağımlı.
• Gymnophiona (kör/ayaksız semender, caecilian): solucan biçimli, ayaksız; ağızdan uzanan içe çekilebilir dokunaç; fosil kaydı Jura.
• Batrachia: içkulak + iç/dış burun deliği bağlantısıyla tanımlanan kurbağa+semender grubu.
• [Görsel: kurbağa; caecilian] · [Kaynak: s.270–271]

Slayt — AMNIOTA ve iki büyük kol

• Amniota: gelişen embriyoyu saran sıvı dolu kese (amniyon) → karada üreme; suya bağımlılığı kaldırdı.
• İki büyük alt grup, kafatasındaki şakak açıklığı sayısıyla ayrılır:
  • Synapsida: gözün arkasında tek açıklık → memelilere giden hat.
  • Sauropsida / Reptilia: sürüngenler + kuşlar.
• Reptilia (~17.000 tür): Geç Karbonifer'de ortaya çıktı.
• Diapsida: gözün arkasında iki açıklık. İçinde Lepidosauria (kertenkele, yılan) ve Archosauromorpha (timsah, dinozor, kuş, pterozor) yer alır.
• [Görsel: synapsid/diapsid/anapsid kafatası şeması] · [Kaynak: s.271]

Slayt — SYNAPSIDA: memeliye giden hattın başı

• Synapsida: yaşayan tüm memeliler + soyu tükenmiş akrabaları (eski/yanıltıcı ad "memeli benzeri sürüngenler"). Tek şakak açıklığı ilk Geç Karbonifer'de.
• "Pelycosaurlar" (parafiletik; artık Ophiacodontidae, Edaphosauridae, Sphenacodontidae'ye dağıtıldı): sırtında "yelken" olan Dimetrodon (etçil, 3,5 m) ve otçul Edaphosaurus. Yelkenin işlevi: muhtemelen ısı düzenleme ya da çiftleşme gösterisi.
• Bilimsel önem: Synapsidler Orta–Geç Permiyen'in egemen kara tetrapodlarıydı; çene/dişlerin özelleşmesi (kesici + köpek + öğütücü) memeliye doğru ilk adımlar; Permiyen sonu yok oluşunda büyük kayıp.
• [Görsel: Dimetrodon] · [Kaynak: s.272–273]

Slayt — Therapsida → Cynodontia: memeli özelliklerinin birikimi

• Therapsida: biarmosuchian, dinocephalian, gorgonopsian (örn. iri avcı Inostrancevia), dicynodont (otçul), theriodont; daha dik duruş + özelleşmiş kesici/köpek dişler.
• Cynodontia (Permiyen sonu): gerçek memeliye en çok yaklaşan grup. Birikimli memeli özellikleri:
  • Altçene kemiği büyüyüp güçlü çene kaslarına uyum sağladı; küçük çene kemikleri içkulak işitme sistemine kaydı.
  • İkincil damak (therocephalian'larda başlar): aynı anda yeme + soluma.
  • Uzuvlar bedenin altına çekildi → verimli koşma; omurga yukarı-aşağı esner.
  • Beyin/duyu haznesi genişledi.
• [Görsel: Cynognathus; Procynosuchus kafatası] · [Kaynak: s.273–274]

Slayt — Endotermi (sıcakkanlılık) ve memeliye geçiş

• Endotermi: beden iç sıcaklığını dış ortamdan bağımsız dengede tutma — memelilerin temel özelliği; sürüngenlere karşı avantaj (her koşulda etkin metabolizma) ama bedeli: sık ve çok yemek.
• Fosil ipuçları (cynodontlarda endotermiye gidiş): diyaframı mümkün kılan karın kaburgalarının yitimi; gittikçe dikleşen duruş (koşarken nefes alma).
• Sorun: memeliye doğru küçülme → yüzey/hacim oranı artar → hızlı ısı kaybı → orantısız çok yeme; olası çözüm geçici kış uykusu.
• Sonuç: Endotermi, memelilerin sıcak/soğuk her ortamda yaşamasını ve dinozorların Mesozoyik sonu yok oluşuyla açılan nişleri doldurmasını sağladı.
• Mammaliamorpha: memeliler + en yakın soyu tükenmiş akrabaları (tritylodontlar).
• [Kaynak: s.274–275]

Slayt — MAMMALIA: ilk memeliler ve üç ana kol

• Mammalia: çene/diş özellikleriyle tanımlanır; ilk temsilciler (Morganucodon, Sinoconodon) Geç Triyas–Erken Jura'da, kır faresi boyutunda (kafatası 2–3 cm), gelişmiş işitme. Mesozoyik boyunca dinozorlarla birlikte yaşadılar, çoğu yalnızca diş/çeneden bilinir.
• Holotheria → Theria: üçgenleşmiş yanak dişleri; yavruyu kabuksuz, canlı doğuran memeliler.
• Üç yaşayan kol:
  • Monotremata: yumurtlayan memeliler (ornitorenk + 2 ekidne cinsi); en erken ayrıldı, beden sıcaklığı daha düşük.
  • Metatheria (Marsupialia): keseliler.
  • Eutheria: plasentalı "gerçek" memeliler.
• Yeni keşifler (Liaoning/Daohugou): Mesozoyik memelileri salt kır faresi değil — porsuk boyutlu avcılar, kunduz benzeri yarı sucul ve süzülen ağaç türleri de vardı.
• [Görsel: Morganucodon; Mesozoyik memelisi] · [Kaynak: s.276–277]

Slayt — Marsupialia (keseliler) ve plasentalılara köken

• Metatheria/Marsupialia (~270 tür): kısa rahim gelişimi sonrası erken doğum; yavru kese içinde meme ucuna tutunarak uzun süre büyür.
• Dağılım: çoğu Avustralya, ~70 tür Güney Amerika, birkaçı Orta/Kuzey Amerika → Ameridelphia / Australidelphia ayrımı; Gondvana mirası.
• Fosil kaydı Erken Kretase'ye uzanır (Çin'deki 125 milyon yıllık Sinodelphys).
• Eutheria (plasentalılar): uzun gebelik; bilinen en eski tür Kretase'den Eomaia. Üç büyük kol: Xenarthra · Afrotheria · Boreoeutheria — hepsi kısa bir sürede birbirinden ayrılmış görünür (akrabalık sırası hâlâ tartışmalı).
• [Görsel: Virginia opossumu; Eomaia] · [Kaynak: s.278–279]

Slayt — Xenarthra ve Afrotheria

• Xenarthra (~80 tür): armadillolar (Cingulata), karıncayiyenler (Vermilingua), tembelhayvanlar (Folivora); Güney Amerika kökenli; fosil kaydı Paleosen. Soyu tükenmiş dev yer tembelhayvanları 6 m, glyptodontlar zırhlı devler.
• Afrotheria (~75 tür): filler, denizayıları (sirenian), yerdomuzu, filfareleri, tenrekler, altın köstebekler — ilk bakışta rastgele ama moleküler veriyle birleşen grup; Geç Kretase'de (~100 m.y.ö.) Afrika'da doğdu.
  • Paenungulata: hyracoid + proboscidean (fil) + sirenian; "neredeyse toynaklı".
  • Tethytheria: fil + denizayısı; antik Tethys kıyısı kökenli.
• DNA bağlantıları: mtDNA (yalnızca anneden) ve moleküler saat, "filfaresi farelerden çok file yakın" gibi şaşırtıcı sonuçlar verdi; fosiller saati kalibre eder.
• [Görsel: fil; armadillo] · [Kaynak: s.279–281]

Slayt — Euarchontoglires: kemirgenler, tavşanlar ve primatlar

• Euarchontoglires: 1990'ların genetik sürprizi — primatlar, tavşanlar ve kemirgenler aynı büyük grupta.
• Glires:
  • Rodentia (kemirgenler, ~2.000 tür): Paleosen'den beri en başarılı/çeşitli memeli kolu; sincaplar, fareler (myomorphlar ~1.140 tür), kunduzlar, kobay/kapibara; çene kası/diş özellikleriyle gruplanır.
  • Lagomorpha: tavşanlar, yabani tavşanlar, ıslıklı tavşanlar (pika); fosil kaydı Geç Eosen.
• Euarchonta ("gerçek atalar"): kolugolar (uçan lemur, 2 tür), ağaç fareleri (scandentian, 20 tür) ve primatlar; fosil kaydı Paleosen.
• [Görsel: kemirgen kafatası; ağaç faresi] · [Kaynak: s.282–283]

Slayt — PRİMATLAR: en yakın akrabalarımız

• Primatlar (~200 tür, insanlar hariç): geniş beyin, gelişmiş görme (öne dönük gözler → stereoskopik), karmaşık sosyal yaşam; çoğu ağaçta; fosil kaydı Paleosen. Linnaeus 1758'de tanımladı (insanı da kattı).
• İki büyük kol:
  • Strepsirrhini ("ıslak burun"): lemurlar (Madagaskar), lorisler, galagolar, aye-aye; içkulak yapısıyla ayırt edilir.
  • Haplorrhini ("kuru burun"): tarsierler + Simiiformes (maymunlar+insansılar).
• Platyrrhini (Yenidünya maymunları): yassı, yanlara açılan burun delikleri; yalnızca Amerikalar; kuyruklu, ağaçta.
• Catarrhini (Eskidünya maymunları + insansılar): aşağı bakan burun delikleri.
• [Görsel: lemur; tarsier; sincap maymunu] · [Kaynak: s.284–285]

Slayt — Hominoidea → Hominidae → Hominini (insana doğru)

• Catarrhini → Cercopithecoidea (Eskidünya maymunları, 80+ tür, kuyruklu) ↔ Hominoidea (kuyruksuz insansı maymunlar).
• Hominoidea: şebekler (gibbon, 9 tür) — uzun kollarla daldan dala salınım — en erken ayrılan dal; sonra Hominidae (büyük insansı maymunlar).
• Hominidae: orangutanlar (Ponginae) ↔ Homininae.
• Homininae: goriller ↔ Hominini.
• Hominini: şempanzeler (genomumuzun %99'unu paylaşır, en yakın akraba) ↔ insan soyu (Homo). "Moleküler saat": insan–şempanze ayrımı **7 milyon yıl** önce (en eski hominid Sahelanthropus ile tutarlı).
• Modern insan, Hominin grubunun hayatta kalan biricik türüdür.
• [Görsel: insansı maymun kladogramı; goril] · [Kaynak: s.285]

Slayt — Laurasiatheria: plasentalıların yarısı

• Laurasiatheria: yaşayan plasentalı türlerin ~yarısı; kır faresinden mavi balinaya, en küçük ve en büyük memelileri içerir. Kuzey süper kıtası Laurasia kökenli; fosil Paleosen (bazı gruplarla Orta Kretase'ye).
• Eulipotyphla (~300 tür): kır fareleri, kirpiler, köstebekler — eski "Insectivora" polifiletik çıkınca yeniden tanımlandı.
• Chiroptera (yarasalar, ~1.000 tür): gerçek uçabilen tek memeli; micro- ve megachiropteranlar; fosil Eosen.
• Perissodactyla (tek toynaklılar, 18 tür): at, zebra, gergedan; geçmişte çok daha bol (dev Indricotherium dahil).
• Cetartiodactyla: çift toynaklılar + balinalar — moleküler veri balinaları su aygırına bağladı; eski "Artiodactyla"yı dönüştürdü. Ruminantia (geviş getirenler), domuzlar, develer, cetacean'lar (yunus–balina, 80 tür, mavi balina 30 m).
• Carnivora (~280 tür): kedi, köpek, ayı, denizayısı; avı parçalayan köpek dişi (carnassial).
• [Görsel: yarasa; balina; at] · [Kaynak: s.286–287]

Slayt — Archosauromorpha: dinozorlar, kuşlar, timsahlar

• Archosauromorpha: kafatasında göz ile burun arası antorbital pencere; "yöneten sürüngenler"; Geç Permiyen'de doğdu, Mesozoyik'in egemen kara hayvanları.
• Crocodylomorpha: Triyas'ta uzun bacaklı kara avcıları → zamanla yarı sucul timsahlara (23 yaşayan tür).
• Pterosauria: uçan sürüngenler; kanat açıklığı 20–30 cm'den 10 m'ye (rhamphorynchoidler + pterodactyloidler); bazılarında tüy + içi delikli kemik → olası endotermi.
• Dinosauria iki kola ayrılır:
  • Ornithischia ("kuş kalçalı"): otçul; stegosaur, hadrosaur, boynuzlular.
  • Saurischia ("kertenkele kalçalı"): Sauropodomorpha (dev otçul sauropodlar) + Theropoda (iki ayaklı etçiller).
• Kuşlar (Avialae) theropod dinozorların bir grubundan evrildi → kladistikçe kuşlar = yaşayan dinozorlar; K-Pg'yi atlatan tek dinozor kolu. Kuş+timsah ortak özellik: dört odacıklı kalp (archosaur metabolizma tartışması).
• [Görsel: dinozor kalça tipleri; pterozor] · [Kaynak: s.288–289]

Batch 14 sonu (s.258–295). Yaşam Ağaçları bölümü tamamlandı (s.248–295). Sıradaki: Tür Dizini (s.324–359) — başlıca yaşam gruplarının resimli dizini → detaylı slaytlar. Ardından Saha Adları Dizini (s.296–323) → ana tablo, ve Sözlük + Zaman Çizelgesi (s.360–374).