Bu batch (Sahne 59–65): Gobi dinozorları → T. rex → K-Pg kitlesel yok oluşu → memelilerin yükselişi (Paleosen-Eosen).
[Kaynak: s.N]. Yalnızca kaynaktaki bilgi.
Sahne 59 — GOBI: Velociraptor ve Oviraptor
Dönem: Geç Kretase · ~80 milyon yıl önce · Konum: Gobi Çanağı, Moğolistan
- Tarihçe: Roy Chapman Andrews 1920'lerde keşfetti; Ukhaa Tolgod'da 200 dinozor, ~1000 memeli, 1400 kertenkele.
- Öne çıkan canlılar: Velociraptor (2 m, etkin dromaeosaurid; Protoceratops ile kenetlenmiş ölmüş ünlü fosil); Oviraptor (papağan gagalı, tüylü, yuvasına tünemiş ölmüş).
- Bilimsel önem: "Yumurta hırsızı" sanılan Oviraptor'un aslında kendi yuvasını koruduğu anlaşıldı (embriyo onun çıktı) — fosil yorumunun nasıl düzeltildiğine klasik örnek. Çoktüberküllü memeliler therianlardan 9 kat çok.
- [Görsel: Velociraptor–Protoceratops; tüneyen Oviraptor] · [Kaynak: s.170–173]
Sahne 60 — "KRETASE PARK" DİNOZORLARI (Dinosaur Provincial Park)
Dönem: Geç Kretase · Konum: Alberta (Kanada) / Montana (ABD)
- Ortam: Arktik–Meksika Körfezi'ni bağlayan iç deniz yolunun kıyı düzlükleri; gür çiçekli bitki örtüsü (meşe, ayçiçeği dahil ~200 tür).
- Öne çıkan canlılar: Tyrannosaurid Gorgosaurus (9 m, baş avcı); tepelikli hadrosaur Lambeosaurus; iri beyinli Troodon; boynuzlu Chasmosaurus; dev pterosaur Quetzalcoatlus; 20+ küçük memeli.
- Bilimsel önem: Geç Kretase karasal ekosistemine en zengin pencerelerden (Dünya Mirası, 1979).
- [Görsel: Gorgosaurus; Lambeosaurus] · [Kaynak: s.174–175]
Sahne 61 — MAASTRICHT CANAVARI: Mosasaurus
Dönem: Geç Kretase · Konum: St. Pieter, Maastricht (Hollanda)
- Öne çıkan canlılar: Mosasaurus (10 m, koni dişli vahşi deniz avcısı sürüngeni); köpekbalığı Squalicorax (3 m); ammonit Scaphites, belemnit.
- Bilimsel önem: Maastricht örnekleri, soyu tükenmiş dev deniz sürüngenleri kavramının tarihsel temellerinden (devre adını da bu bölge verir: Maastrihtiyen).
- [Görsel: Mosasaurus] · [Kaynak: s.176–177]
Sahne 62 — CEHENNEM DERESİ: T. rex ve K-Pg Sınırı
Dönem: Geç Kretase sonu · ~66 milyon yıl önce · Konum: Hell Creek (Wyoming/Montana/Dakota), ABD
- Öne çıkan canlılar: Tyrannosaurus rex, Triceratops, hadrosaur Edmontosaurus, zırhlı Edmontonia; ~100 küçük memeli türü (dinozor türlerinin 3 katı).
- Bilimsel önem: Kretase–Paleojen sınırı burada iridyumca zengin ince bir katmanla temsil edilir → uzaydan gelen bir göktaşı çarpması işareti. Kapalıtohumlu ormanları sikad-eğrelti-palmiyenin yerini almıştı.
- [Görsel: T. rex; iridyum katmanı] · [Kaynak: s.178–179]
ÖZEL: KİTLESEL YOK OLUŞLAR — "Büyük Beşli" (katlanır, s.182–187)
Slayt — Beş büyük yok oluş ve nedenleri
- "Büyük Beşli": Ordovisiyen sonu, Geç Devoniyen, Permiyen sonu (en büyük; canlıların %70+'i), Triyas sonu, Kretase sonu (K-Pg).
- K-Pg: Walter & Luis Alvarez (1980'ler) asteroit/kuyrukluyıldız çarpması hipotezini öne sürdü; uygun krater Chicxulub (Meksika) 1990'larda bulundu.
- Mekanizmalar (tek değil, karmaşık): deniz düzeyi değişimi (beş olayın hepsiyle), büyük volkanizma (Permiyen/Triyas/Kretase — örn. Sibirya bazaltları), iklim değişimi, okyanus oksijensizleşmesi.
- K-Pg etkisi: kuşsu olmayan dinozorlar, pterosaurlar, deniz sürüngenleri, ammonitler yok oldu; çarpma sonrası kısa "nükleer kış" + mantar patlaması.
- Miras: Hayatta kalanlar (çiçekli bitkiler, böcekler, kuşlar = yaşayan dinozorlar, memeliler) Kenozoyik'e egemen oldu.
- [Görsel: Chicxulub krateri; Büyük Beşli grafiği] · [Kaynak: s.182–187]
Sahne 63 — MEMELİLERİN YÜKSELİŞİ (Paleosen–Eosen)
Dönem: Paleosen–Erken Eosen · ~66–50 milyon yıl önce · Konum: Kuzey Amerika batısı
- Öne çıkan canlılar: Çoktüberküllüler, marsupiyaller, plasentalılar; lemur benzeri Plesiadapis (bir zamanlar ilk primat sanıldı); ilk at Hyracotherium; ilk çift toynaklı Diacodexis; taeniodont Conoryctes.
- Bilimsel önem: Dinozorların boşalttığı nişleri memeliler/kuşlar hızla doldurdu; memelilerde hızlı devir teslim (cinslerin yarısı kısa sürede tükendi). PETM: Geç Paleosen
4 °C yıllık ortalamadan Erken Eosen'de **26 °C**'a ani küresel ısınma. - [Görsel: Plesiadapis; Hyracotherium] · [Kaynak: s.180–181, 188–189]
Sahne 64 — GREEN RIVER GÖLÜ: Eosen Bolluğu
Dönem: Geç Paleosen–Erken Eosen · Konum: ABD ortabatısı (Kayalık Dağlar)
- Ortam: 17 milyon yılda oluşan dev göl çökelleri (65.000 km², 2 km); paratropikal iklim (15–20 °C).
- Öne çıkan canlılar: ~1 milyon balık fosili (21 cins); ilk atlar, tapirler, gergedanlar; fil boyutlu Uintatherium; bilinen en ilkel yarasa Onychonycteris ve Icaronycteris.
- Bilimsel önem: Erken Kenozoyik memeli/kuş çeşitlenmesine olağanüstü, ayrıntılı pencere.
- [Görsel: Green River balıkları; Uintatherium] · [Kaynak: s.190–191]
Batch 9 sonu (s.170–191, Sahne 59–64 + Büyük Beşli). Sıradaki: Eosen-Oligosen → Miyosen → buzul çağları → insanın evrimi (s.192–247).