Karaya Çıkış — Evrim Atlası

Bu batch (Sahne 17–25): Devoniyen balıkları → suyun karaya çıkışı (tetrapodlar) → erken Karbonifer. [Kaynak: s.N]. Yalnızca kaynaktaki bilgi.

Sahne 17 — GOGO: Devoniyen Resif Balıkları

Dönem: Orta Devoniyen · ~384 milyon yıl önce · Konum: Canning Havzası, Batı Avustralya

Ortam: ~100 m derinlikte resif içi çanak; balıklar karbonatlı yumrularda üç boyutlu korundu.
Öne çıkan canlılar: Zırhlı plakodermler (arthrodireler, antiarchlar); Gogonasus (lob yüzgeçli sarcopterygian — kafatası/göğüs yüzgeçleri tetrapoda doğru gelişmiş); Griphognathus ("ördek gagalı" akciğer balığı, 60 cm); Onychodus (3 m avcı).
Bilimsel önem: Bugün egemen kemikli balıklar (actinopterygian) ve tetrapod atalarımız olan lob yüzgeçliler (sarcopterygian) ayrımının erken aşaması burada görülür.
[Görsel: Gogo resifi; Gogonasus] · [Kaynak: s.74–75]

Dönem: Geç Devoniyen · ~380 milyon yıl önce · Konum: Quebec, Kanada

Ortam: Bir ırmağın sığ körfeze döküldüğü ağız; kara + deniz fosilleri karışık.
Öne çıkan canlılar: Eusthenopteron (lob yüzgeçli; iç burun delikleri ve çift kaslı yüzgeçleriyle tetrapod atası özellikleri — Erik Jarvik gösterdi); ilk ışınyüzgeçli Cheirolepis; sölekant Miguashaia; bitki Archaeopteris (18 m, ilk ağaç boyutlu bitkilerden).
Bilimsel önem: Sudan karaya geçişin balık tarafındaki "kayıp halka"; aynı zamanda ilk ormanların habercisi (Archaeopteris).
[Görsel: Eusthenopteron; Archaeopteris] · [Kaynak: s.76–77]

Dönem: Geç Devoniyen · ~380 milyon yıl önce · Konum: Ellesmere, Kanada Arktiği

Ortam: Bitkilerle kaplı ırmak yatakları; pusucu avcı.
Öne çıkan canlı: Tiktaalik — timsah benzeri başlı lob yüzgeçli; dirsek ve bilek eklemli güçlü göğüs yüzgeçleri; başını/bedenini kaldırabiliyor; hem solungaç hem hava solunumu.
Bilimsel önem: Balıklar (Eusthenopteron) ile ilk dört uzuvlu omurgalılar (Acanthostega) arasındaki ara aşamaları taşıyan, 2006'da bulunan ünlü geçiş fosili.
Anahtar terim: Tetrapod — dört uzuvlu omurgalı (kara omurgalılarının atası).
[Görsel: Tiktaalik; göğüs yüzgeci/uzuv] · [Kaynak: s.78–79]

Dönem: Geç Devoniyen · ~370 milyon yıl önce · Konum: Cleveland Shale, Ohio, ABD

Öne çıkan canlı: Dunkleosteus — dönemin en büyük avcısı; 8 m, ~3,6 ton zırhlı plakoderm; baş ve omuz 5 cm kemik plakalarla kaplı.
Bilimsel önem: Dişsiz ama keskin kemik plakalı çenesi menteşeli; ağzını saniyenin 1/50'sinde açıp suyla avı içeri çekerdi. Hesaplanan 107 MPa ısırık basıncı, bilinen en güçlü ısırıklardan. İskeleti kıkırdak (omurga/kuyruk fosili yok). Yanında köpekbalıkları Ctenacanthus, Cladoselache.
[Görsel: Dunkleosteus; çene] · [Kaynak: s.80–81]

Dönem: Geç Devoniyen · ~365 milyon yıl önce · Konum: Doğu Grönland

Ortam: Laurentia'nın (K. Amerika–Grönland–KB Avrupa) ırmak ve gölleri.
Öne çıkan canlılar: Ichthyostega (~1 m, fıçı göğüs kafesi, bedenini su dışında taşıyabilir); Acanthostega (solungaçlı, geriye dönük arka bacaklı — asıl sucul); ikisinde de beşten fazla parmak.
Bilimsel önem: Uzuvlar önce suda hayatta kalma uyarlanması olarak çıktı, karaya sonra uyarlandı — karasal omurgalı evriminde kilit ders.
[Görsel: Ichthyostega; Acanthostega] · [Kaynak: s.82–83]

Dönem: Erken Karbonifer · Konum: Bathgate yakınları, İskoçya

Ortam: Tatlı su gölü ve çevresi; sıcak su pınarları.
Öne çıkan canlılar: Küçük kertenkele boyutlu tetrapodlar Westlothiana (~20 cm, pullu, karaya uyumlu) ve Balanerpeton; ~1 m ikiyaşayışlı Ophiderpeton; dev akrep Pulmonoscorpius (80 cm, hava soluyan); bilinen ilk hasatçı (opilionid) araknid.
Bilimsel önem: Karada yaşayan en eski omurgalı topluluklarından biri; Westlothiana ilk sürüngen sanıldı ama üreme için hâlâ suya muhtaç ilkel bir tetrapoddu.
[Görsel: Westlothiana; Pulmonoscorpius] · [Kaynak: s.84–85]

Dönem: Karbonifer · Konum: Montana, ABD (ekvatoral sığ deniz)

Ortam: <40 m, oksijeni düşük çamurlu kıyı; ölü bedenler hızla gömülüp korundu.
Öne çıkan canlılar: 108+ balık türü (4800 örnek); ender korunan kıkırdaklı balıklar: Stethacanthus (sırtında fırça benzeri yapı), Falcatus, sölekant Allenypterus ve Caridosuctor.
Bilimsel önem: Kıkırdaklı (köpekbalığı/vatoz) iskeletler normalde fosilleşmez; burada eşeysel farklar bile korunmuş — dünyanın en zengin fosil balık faunalarından biri.
[Görsel: Stethacanthus; sölekant] · [Kaynak: s.86–87]

Dönem: Geç Karbonifer (Pensilvaniyen) · ~314 milyon yıl önce · Konum: Illinois, ABD

Ortam: Irmak ağzı bataklıkları; fosiller killi demirtaşı yumrularında (bazı yumuşak dokular korunmuş).
Öne çıkan canlılar: Dev bitkiler — kibritotları (40 m), tohumlu eğreltiotları, atkuyrukları (10 m); eklembacaklılar (hamamböcekleri, kırkayaklar, dev yusufçuklar); gizemli Tullimonstrum (akrabası bilinmeyen deniz hayvanı).
Bilimsel önem: Karbonifer "Kömür Katmanı" ekosistemine açılan zengin pencere (300+ tür); bugünkü kömürün kaynağı olan dev bitki ormanları.
[Görsel: kömür ormanı; Tullimonstrum] · [Kaynak: s.88–89]

Dönem: Geç Karbonifer (Pensilvaniyen) · ~314–313 milyon yıl önce · Konum: Nova Scotia, Kanada

Ortam: Ekvatora yakın bataklık yağmur ormanı; 1 milyon yılda 14 kez yinelenen koşullar → 45 kömür damarı (900 m tortu).
Öne çıkan canlılar: Çürümüş/yanmış ağaç kütükleri içinde gömülü küçük tetrapodlar — dünyanın en eski sürüngenlerinden bazıları; 1 m'den küçük 12 tetrapod, eklembacaklılar, ilk kara salyangozları (148 tür).
Bilimsel önem: William Dawson & Charles Lyell (1852) kertenkele benzeri tetrapodu buldu; dünyanın en iyi yüzeylenen Pensilvaniyen tabakaları — Dünya Mirası Sahası.
[Görsel: Joggins ağaç kütükleri] · [Kaynak: s.90–91]

Batch 4 sonu (s.74–91, Sahne 17–25). Sıradaki batch: Karbonifer kömür ormanları, amniyot yumurta ve Permiyen.