Atlas rehberi

Sözlük

Klad: Bir ata + onun tüm soyunu içeren monofiletik grup.
Kladistik: Monofiletik kladlara dayanan filogenetik sınıflandırma yöntemi.
Monofiletik: Tek ortak atadan gelen, o atanın tüm soyunu içeren grup (kladistiğin temeli).
Polifiletik: Tek atadan gelmeyen yapay grup; kladistikte ayıklanır (örn. eski "Insectivora").
Filogeni: Soy hatlarının dallanan tarihsel şeması.
Türemiş özellik: Bir kladı tanımlayan, ortak atada doğmuş orijinal özellik.
İkincil uyarlanma: Asıl uyarlanmanın değişip yeni işlev kazanması (sınıflandırma hatalarına yol açabilir).
Moleküler saat: Genetik mesafe + değişim hızıyla evrimsel ayrım tarihini tahmin etme aracı.
Doğal seçilim: Çevreye en iyi uyanların hayatta kalıp çoğalması; kuşaklar boyu uyumu artıran süreç.
Uyarlanma: Canlıyı belirli ortam/yaşam tarzına daha uygun kılan biyolojik dönüşüm.
Daralan (yakınsak) evrim: Farklı grupların aynı baskı altında benzer yapılar geliştirmesi (pterozor/kuş/yarasa kanadı).
DNA: Kalıtsal bilgiyi taşıyan genetik malzeme; bölünmede kendini kopyalar.
Tür: Doğada çiftleşip verimli yavru verebilen canlı grubu (fosillerde anatomiyle tanımlanır).
Niş: Bir canlının ekosistemde kapladığı, beslenme/iklim/etkileşimle sınırlı yaşam alanı.
Yayılım (radyasyon): Bir grubun hızla çeşitlenip çoğalması (genelde yok oluş sonrası).
Kitlesel yok oluş: Biyotanın büyük kısmının kısa sürede yok olması; Fanerozoyik'te beş büyük olay.
Metazoa: Doku/sinir sistemiyle örgütlü çokhücreli hayvan.
Eklembacaklı: Eklemli bacaklı, dış iskeletli; en kalabalık hayvan grubu (trilobit, böcek).
Yumuşakça: Manto dokulu, çoğu karbonat kabuklu metazoa (kabuklu, ahtapot, ammonit).
Kordalı / Omurgalı: Notokordlu hayvanlar → notokordun yerini omurganın aldığı grup.
Tetrapod: Lob yüzgeçten türeyen, parmaklı dört uzuvlu omurgalı (Geç Devoniyen).
Amniyot: Embriyoyu saran amniyon zarlı omurgalı (sürüngen, kuş, memeli).
Synapsid: Tek şakak açıklıklı amniyot : memeliye giden hat (pelycosaur, therapsid, memeli).
Diapsid / Archosaur: İki şakak açıklıklı sürüngenler → dinozor, kuş, timsah, pterozor.
Memeli: Sütle besleyen, sıcakkanlı, tüylü amniyot (Triyas).
Bryofit: Gerçek kök/yaprağı olmayan yosunlar (ilk kara bitkileri, Ordovisiyen).
Damarlı bitki: Lignin destekli iletim dokulu, güneşe doğru büyüyen kara bitkisi (Silüriyen).
Açıktohumlu: Tohumu kapalı tohumlukta olmayan bitki (ibreliler, sikad, ginkgo).
Kapalıtohumlu (Angiosperm): Çiçekli bitkiler; tohum kapalı tohumlukta (Erken Kretase).
Gondvana / Lavrasya / Pangea: Güney / Kuzey süper kıtaları → birleşip Pangea (Permiyen–Jura).
Plaka tektoniği: Mantodaki akımlarla yerkabuğu plakalarının hareketi; okyanus/dağ oluşumu.
Tortul kaya / Tabaka / Stratigrafi: Tortuların sıkışmasıyla oluşan katmanlı kaya ve onun incelenmesi.
İz fosil: Ayak izi, oyuk, diş izi gibi canlının bıraktığı dolaylı fosil.